Tiến sỹ Tâm lý Trần Mỹ Duyệt
Nếu một ngày, chúng ta nhận được tin có người nào đó đang nói xấu và đang bàn tán những chuyện không có thật về đời tư của mình, hẳn là chúng ta cảm thấy bị xúc phạm, khó chịu và rất buồn. Đặc biệt, người nói những điều ấy lại là bạn thân, là người mà mình hết sức tin tưởng, kính trọng. Nhưng việc mà chúng ta không muốn người khác làm cho mình, chúng ta lại rất thường làm cho những người khác, cả những người chúng ta yêu thích cũng như những người chúng ta không có cảm tình. Do đó, nói hành chính là một căn bệnh trầm trọng trong tương quan đạo đức xã hội.
ĐỊNH NGHĨA CỦA NÓI HÀNH
Nói hành hay ngồi lê đôi mách, hành tỏi là gì? Đó là những cuộc trò chuyện thân mật hoặc tin đồn về đời tư của người khác, bất kể đúng hay sai. Theo Từ Điển Tiếng Việt, nhà xuất bản Hồng Đức: “Nói hành nói tỏi là: Đem chuyện người khác ra rồi thêm thắt để nói xấu, vu khống, cốt để bêu người cho thỏa mãn lòng hèn hạ ích kỷ của mình.” Còn từ điển Cambridge định nghĩa “nói hành” vừa là danh từ chỉ những lời bàn tán về người khác (có thể mang tính ác ý hoặc chê bai), vừa là động từ chỉ hành động thực hiện những cuộc trò chuyện như vậy.
Nói hành, loan tin đồn, hóng chuyện mang những ý nghĩa khác nhau, biến thể theo từng loại:
Là tin đồn hoặc chuyện phiếm (Danh từ):
– Tin đồn
– Lời đồn đại
– Chuyện tầm phào
– Chuyện xấu
Là người lan truyền tin tức (Danh từ):
– Người hay buôn chuyện
– Người hay mách lẻo
– Người nhiều chuyện
Hành động trò chuyện hoặc lan truyền thông tin (Động từ):
– Trò chuyện
– Nói lung tung
– Mách lẻo
Ý NGHĨA CỦA HÀNH ĐỘNG
Ý nghĩa thực sự của từ nói hành “gossip” bắt nguồn từ chữ “godsibb” trong tiếng Anh cổ. Nó là một chữ ghép giữa “god” (thần linh/Chúa) và “sibb” (người thân/họ hàng). Ý nghĩa nguyên thủy của nó dùng để chỉ cha mẹ đỡ đầu hoặc người bảo trợ tâm linh thân thiết trong nghi thức rửa tội.
Sự tiến hóa của từ ngữ
Ban đầu, từ “godsibb” dùng để chỉ một người họ hàng đáng tin cậy hoặc cha mẹ đỡ đầu. Đến thời Trung cổ, nghĩa của từ này chuyển sang chỉ bạn thân, cụ thể là nhóm phụ nữ gắn bó thường tụ họp bên nhau với tư cách là bạn bè và người đỡ đẻ.
Do những buổi tụ họp này thường bao gồm các cuộc trò chuyện thân mật, thong thả giữa bạn bè, nên đến thế kỷ 16, từ này đã biến đổi để chỉ chính những cuộc tán gẫu thông thường, và sau cùng là dùng để chỉ việc bàn tán về đời tư của người khác.
Tác động Xã hội và Tâm sinh lý
Về mặt tích cực, việc trao đổi, thông tin liên lạc hoặc chia sẻ lẫn nhau đem đến một ý nghĩa gắn kết, giúp mọi người xây dựng mối quan hệ xã hội và lòng tin bền chặt hơn. Nó giúp cộng đồng thiết lập các quy tắc và khuyến khích hành vi tốt. Tuy nhiên, những lời bàn tán tiêu cực có thể gây tổn thương tinh thần, tổn hại đến các mối quan hệ xã hội và gây ra xung đột.
Trong nhân học tiến hóa, việc bàn tán đóng vai trò là hình thức chia sẻ thông tin cá nhân không chính thức về những người vắng mặt, nhằm xây dựng mối liên kết xã hội và bảo đảm uy tín trong cộng đồng. Mặt khác, dù có thể thúc đẩy sự hợp tác trong nhóm, nhưng các định nghĩa hiện đại và triết học lại nhấn mạnh rằng kiểu bàn tán gây hại thường liên quan đến việc chia sẻ những chi tiết riêng tư, chưa được kiểm chứng hoặc mang tính bôi nhọ sau lưng người khác do ác ý, sự nhàm chán hoặc lòng kiêu ngạo.
Về mặt sinh lý hóa, việc chia sẻ những tin tức hấp dẫn hoặc thú vị sẽ kích hoạt các con đường phần thưởng trong não bộ. Não bộ giải phóng dopamine khi một người tán gẫu, tạo ra cảm giác phấn khích hoặc thích thú nhất thời, từ đó củng cố thói quen này.
CÁI NHÌN TÂM LÝ
Về mặt tâm lý, hành động nói hành phản ảnh hội chứng tự tôn (superiority complex) và tự ty (low-self esteem). Dù là tự tôn hay tự ty, đây là những hành động được cho là thiếu trưởng thành về mặt tâm lý.
Những người tự tôn luôn có một cái nhìn lệch lạc khi cho mình là đẹp, tài giỏi, thông minh, đạo đức, và thành công nên có quyền phê phán và lên án người khác. Họ cho rằng khi làm thế, họ sẽ càng được ca tụng, hãnh diện, và được đề cao hơn. Ngược lại, người tự ty luôn mặc cảm về sự yếu kém của mình, họ ghen tỵ, so sánh mình với người này, người khác; do đó, cần phải nói xấu, nói hành, chê bai để dìm người khác mong được tôn mình lên. Hai hội chứng tâm lý này luôn luôn quyện lẫn nhau khiến cho người nói hành cũng như người nghe nói hành lúc thì cảm thấy mình hơn người bị nói hành, lúc lại cảm thấy mình thua người bị nói hành. Đó là lý do những đề tài, những vấn đề liên quan đến việc nói hành luôn hấp dẫn, và không bao giờ thiếu.
Trong các nghiên cứu tâm lý học và xã hội học, những cuộc bàn tán thường được chia thành ba loại: vô hại, tích cực và tiêu cực:
– Vô hại: Đây là việc trao đổi thông tin thực tế một cách đơn giản, không kèm theo sự phán xét về một người vắng mặt. Nó nhằm mục đích theo dõi tình hình hoặc chia sẻ tin tức thường nhật. Phần lớn các cuộc trò chuyện thường ngày có đề cập đến người khác thực chất mang tính trung lập hoặc hướng thiện (prosocial); chúng đóng vai trò như một hình thức “chải chuốt bằng lời nói” (verbal grooming) giúp xây dựng sự thân mật, lòng tin và sự đồng điệu trong nhóm bạn bè hoặc đồng nghiệp.
– Tích cực: Bao gồm việc chia sẻ tin vui, lời khen ngợi hoặc chúc mừng những thành tựu và thành công của một người vắng mặt. Nó giúp thắt chặt các mối quan hệ xã hội, củng cố niềm tin trong cộng đồng và khích lệ tinh thần người khác.
– Tiêu cực: Đó là việc nói xấu, lan truyền tin đồn chưa được kiểm chứng hoặc chia sẻ những chuyện tế nhị, chuyện xấu với ý định làm tổn thương danh tiếng của người khác. Đây là hình thức nói hành độc hại, gây rạn nứt lòng tin và làm tổn thương các mối quan hệ.
Xuất phát từ ác ý, lòng tự trọng thấp hoặc mong muốn nhất thời được cảm thấy vượt trội hơn người khác. Kiểu nói hành gây hại này làm gia tăng lo âu, gieo rắc nỗi sợ bị trả đũa và làm xói mòn lòng tin trong các mối quan hệ. Theo tạp chí Psychology Today, những lời bàn tán độc hại thường giam hãm cá nhân trong vòng lặp của sự sợ hãi vị kỷ và thói đạo đức giả. Tương tự, các bài viết trên Medium cũng nhấn mạnh rằng thói quen buôn chuyện thái quá và mang tính phá hoại thường bắt nguồn từ việc lợi dụng khuyết điểm của người khác để củng cố một cách gượng ép hình ảnh bản thân vốn dĩ mong manh.
Trong các cộng đồng tôn giáo, hành động nói hành thường được ngụy trang dưới hình thức “khuyên bảo, góp ý, chia sẻ hay hướng dẫn”, hoặc được thể hiện như sự quan tâm, lo lắng đến người khác, gây ảnh hưởng xảy ra trên cả giới lãnh đạo lẫn thành phần trong cộng đồng.
Nhìn chung, tần suất những người thích bàn tán, nói chuyện người khác của nam và nữ là tương đương nhau, nhưng họ thường nói về các chủ đề khác nhau và cách thức trò chuyện cũng khác biệt. Các nghiên cứu cho thấy cả nam và nữ đều dành khoảng thời gian ngang nhau cho việc nói hành, trung bình khoảng 52 phút mỗi ngày.
Nữ giới thường tập trung nhiều hơn vào các mối quan hệ xã hội, đời sống cá nhân, cảm xúc và gia đình. Một số nghiên cứu cho thấy phụ nữ thường chia sẻ thông tin trung lập nhiều hơn một chút hoặc tìm thấy sự nối kết xã hội thông qua hoạt động này. Trong khi đó, nam giới thường xoay quanh các vấn đề chính trị chốn công sở, địa vị, thành tích, thể thao và sở thích. Nam giới thường ngụy trang việc nói hành dưới hình thức “xây dựng mối quan hệ” hoặc “xả giận” về các vấn đề công việc.
GÓC NHÌN TÂM LINH
Thánh Kinh Kytô Giáo mô tả việc tụm năm, tụm ba bàn tán, nói hành nói tỏi là một tội lỗi mang tính hủy hoại, một hành động tiết lộ thông tin riêng tư, tiêu cực hoặc chưa được kiểm chứng sau lưng người khác nhằm khơi dậy xung đột và làm tổn hại danh dự của họ.
Ngôn ngữ Do Thái trong Cựu Ước thường mô tả người hay nói hành, bàn tán là kẻ “lan truyền chuyện”, “kẻ gieo rắc tai tiếng” hoặc “người tiết lộ bí mật” cho những ai không có lý do chính đáng để biết những điều đó. Kinh Thánh xếp hành động này cùng nhóm với sự vu khống, ác ý và thì thầm to nhỏ, coi đó là lời nói hạ thấp người khác thay vì xây dựng họ. Hành động này bắt nguồn từ một tấm lòng sa đọa, tìm kiếm sự kiêu ngạo, cảm giác vượt trội hoặc sự thỏa mãn nhất thời trên sự tổn hại của người khác. Hậu quả là:
– Chia rẽ bạn bè: “Kẻ hay thì thầm to nhỏ gây chia rẽ bạn thân.” (Châm Ngôn 16:28)
– Châm ngòi xung đột: Châm Ngôn 26:20 giải thích rằng “không có củi thì lửa tắt; không có kẻ hay bàn tán thì sự tranh cãi sẽ lắng xuống”.
– Gánh nặng cho tâm linh: Theo Thánh Phaolô trong thư gửi giáo đoàn Rôma, thì “kẻ thì thầm to nhỏ” và “kẻ vu khống” bị ghép vào nhóm những sai phạm đạo đức nghiêm trọng (1:29–30). Ngài cảnh báo rằng một cái lưỡi không được kiểm soát sẽ khiến cho sự thực hành tôn giáo của một người trở nên vô giá trị. (1:26)
Giáo lý Phật Giáo cũng dạy rằng nói hành tạo khẩu nghiệp. Đây được xem là một trong những nghiệp nặng và dễ làm tiêu tán phúc đức nhất thông qua lời nói hằng ngày, dù vô tình hay cố ý. Theo luật nhân quả, lời nói cay độc hay sai sự thật có thể gây tổn thương sâu sắc cho người khác và mang lại quả báo đau đớn cho chính người nói. Có 4 loại khẩu nghiệp ác mà một người nói hành có thể tạo ra cho mình:
– Nói dối (Vọng ngữ): Nói sai sự thật, lừa dối người khác để trục lợi hoặc che đậy.
– Nói đôi lưỡi (Đâm thọc): Nói lời chia rẽ, thêm thắt chuyện từ người này sang người khác để gây mâu thuẫn
– Nói lời thô ác (Ác khẩu): Dùng từ ngữ cay nghiệt, chửi mắng, lăng mạ làm tổn thương người nghe.
– Nói lời phù phiếm (Thêu dệt): Ba hoa, nói chuyện nhảm nhí, xuyên tạc hoặc nịnh hót không thật lòng.
PHƯƠNG PHÁP TRỊ LIỆU
Nói hành và nghe nói hành là một hành vi liên quan đến luân lý, đạo đức xã hội, và tâm lý. Người tham gia, vào hùa hoặc lấy làm đắc ý khi nghe nói hành người khác, hoặc nói hành, nói xấu người khác thì một ngày nào đó, sẽ có người nói xấu về chính mình.
Để trưởng thành về tâm lý và đạo đức, chúng ta cần phải nhìn vào con người của mình để tu tỉnh, sửa sai và giảm bớt việc làm này. Và để chữa trị bệnh nói hành, cần phải áp dụng những phương pháp tâm lý cũng như tâm linh trị liệu.
Tâm lý trị liệu:
Các nguyên lý tâm lý học như “nhận thức bất hòa” (cognitive dissonance) và “tái định cấu trúc trung lập” (neutral reframing) có thể giúp ngăn chặn và điều chỉnh hành vi nói hành, buôn chuyện mà không gây ra phản ứng tiêu cực hay xung đột:
Yêu cầu ai đó trực tiếp “ngừng nói hành” sẽ đe dọa đến cái tôi của họ, khiến họ càng cố chấp hơn hoặc tìm cách đáp trả, vì hành vi nói hành, nói xấu, chê bai đều dựa trên một nền tảng chung là sự tiêu cực. Để ngăn cản nó một cách tế nhị, điều cần thiết là cắt bỏ nguồn “năng lượng cảm xúc” mà người nói hành đang mong đợi, và bình tĩnh nói về một trải nghiệm tích cực hoặc mang tính nhân văn về người đang bị bàn tán. Điều này buộc não bộ người nói phải trải qua trạng thái bất hòa nhận thức – sự xung đột khó chịu giữa thái độ tiêu cực của họ và thái độ tích cực của bạn – từ đó tự nhiên làm chuyển hướng câu chuyện. Tâm lý học gọi đây là “Nhận thức bất hòa.”
Nhưng người nghe cần ghi nhận cảm xúc của người nói mà không xác nhận tin đồn hay hùa theo sự phán xét, và hiểu rằng mỗi người đều có những trải nghiệm khác nhau, hoặc có lẽ hôm đó họ chỉ đang bị căng thẳng, lo lắng, bực tức về một vấn đề gì. “Tái định khung trung lập” là một kỹ thuật giao tiếp và tâm lý, trong đó một lời nói thiên kiến, cảm tính hoặc buộc tội sẽ được diễn đạt lại dựa trên các sự kiện khách quan, lợi ích chung và ngôn từ điềm tĩnh.
Không hùa theo bằng những câu nói “đổ dầu vào lửa”, hoặc biểu cảm sự đồng thuận bằng ngôn ngữ cơ thể như nụ cười, ánh mắt. Tuyệt đối không đặt câu hỏi gợi mở thêm, vì điều đó sẽ cho thấy bạn là một người đang muốn nghe hoặc tò mò về câu chuyện, và tế nhị mở ra một góc nhìn khác bằng cách nói: “Không biết anh, chị, hay ông, bà ấy sẽ nói gì nếu họ đang ở đây ngay lúc này.” Cách này nhắc nhở người nói một cách tinh tế về tính nhân văn của người đang bị bàn tán.
Sau cùng, nếu câu chuyện bắt nguồn từ một lời phàn nàn hay nỗi bực tức, hãy lập tức chuyển hướng sang việc giải quyết vấn đề bằng cách hỏi: “Theo ông, bà, anh, chị điều gì thực sự có thể giải quyết vấn đề này?”
Tâm linh trị liệu:
Quan điểm của Kytô Giáo về miệng lưỡi, đó là, không phải là đừng bao giờ mở miệng, nhưng phải hiểu rằng cần cẩn trọng về thời điểm, lý do và cách thức sử dụng lời nói. Người khôn ngoan nên là người nghe nhiều mà nói ít, và nói những điều tốt cần phải nói.
“Nếu ta tra hàm thiếc vào miệng ngựa để bắt chúng vâng lời, thì ta điều khiển được toàn thân chúng. Anh em cũng hãy nhìn xem tàu bè: dù nó có to lớn, và có bị cuồng phong đẩy mạnh thế nào đi nữa, thì cũng chỉ cần một bánh lái rất nhỏ để điều khiển theo ý của người lái. Cái lưỡi cũng vậy: nó là một bộ phận nhỏ bé của thân thể, mà lại huênh hoang làm được những chuyện to lớn. Cứ xem tia lửa nhỏ bé dường nào, mà làm bốc cháy đám rừng to lớn biết bao! Cái lưỡi cũng là một ngọn lửa, là cả một thế giới của sự ác. Cái lưỡi có một vị trí giữa các bộ phận của thân thể chúng ta, nó làm cho toàn thân bị ô nhiễm, đốt cháy bánh xe cuộc đời, vì chính nó bị lửa hỏa ngục đốt cháy.” (Giacôbê 3:3-6)
Như vậy, theo sự hướng dẫn của Kinh Thánh thì, để sửa sai tính nói hành, chúng ta cần:
– Canh giữ miệng lưỡi: Các tín hữu được dạy rằng chỉ nên để những lời nói “mang lại ân điển cho người nghe” và xây dựng người khác thốt ra từ miệng mình. (Êphêsô 4:29)
– Tránh tham gia: Sách Châm Ngôn khuyên không nên giao du với người “hay đi bàn tán chuyện người khác.” (20:19)
Giáo lý Phật Giáo cũng dạy rằng, để tu dưỡng tâm tính, tránh phạm vào khẩu nghiệp, con người cần phải:
– Suy nghĩ kỹ trước khi nói, chọn lời chân thật và hòa nhã.
– Dùng lời nói để khích lệ, mang lại sự bình an và niềm vui thay vì phê bình, chỉ trích, oán than.
