Tiến sỹ Tâm lý Trần Mỹ Duyệt
“Để sống hạnh phúc, vợ chồng phải biết nói tiếng không”. Nó là một chủ đề liên quan trực tiếp đến hạnh phúc hôn nhân cũng như trong những tương quan vợ chồng và các thành viên trong gia đình.
Các nhà tâm lý thường cho rằng hạnh phúc của những cặp vợ chồng thường chỉ kéo dài trong thời gian hai người mới quen nhau, tìm hiểu nhau, bồ bịch với nhau, và kết thúc sau tuần trăng mật. Dài lắm thì cũng chỉ sau khi đứa con đầu lòng được sinh ra. Điều này dễ hiểu, vì trong thời gian quen nhau, hoặc đối với nhiều người trong thời gian sống thử với nhau, tất cả được xem như màu hồng. Thực tế đã cho thấy có những cặp đôi sống với nhau hàng chục năm tưởng chừng hạnh phúc, nhưng lại cãi vã, tranh chấp, kình chống và bỏ nhau chỉ sau một thời gian ngắn chính thức kết hôn. Đời sống hôn nhân sẽ khác hoàn toàn sau khi hai người đặt bút ký vào tờ giấy hôn thú.
Hôn nhân là một đời sống chung, hạnh phúc của người này cũng là hạnh phúc của người kia, và bất hạnh của người này cũng ảnh hưởng đến người kia. Trong hôn nhân không có thứ hạnh phúc hay đau khổ một mình.
Thực tế cuộc sống hôn nhân sẽ từ từ mở ra sau khi hai người sống với nhau. Khác biệt về tuổi tác, khác biệt về tri thức, giáo dục và hiểu biết. Khác biệt về ảnh hưởng giáo dục gia đình, về niềm tin, tôn giáo, về cách sống. Nhất là khác biệt giữa tâm lý nam nữ, đàn ông và đàn bà. Rồi trách nhiệm và bổn phận làm chồng, làm vợ, làm cha, làm mẹ. Trách nhiệm và bổn phận đối với công ăn việc làm, an sinh gia đình. Tất cả những thứ đó không phải lúc nào vợ chồng cũng đồng thuận, cũng hài lòng, và hợp nhất với nhau. Trong những hoàn cảnh như vậy để giữ được hòa khí, để sống hạnh phúc với nhau, người ta không chỉ biết mỉm cười hoặc tâng bốc, khen thưởng nhau, mà còn phải biết chấp nhận, chịu đựng, và sửa sai cho nhau. Đặc biệt là phải biết nói tiếng không với nhau nữa.
Trong đời sống chung, những khủng hoảng hoặc những hoàn cảnh thiếu hiểu biết, thông cảm, chia sẻ thường gây chia rẽ, bất hòa, nghi ngờ, và có thể dẫn đến ly thân, ly dị. Những trường hợp này không chỉ xảy ra cho những cặp vợ chồng mới cưới cần thời gian hòa hợp, mà còn cho cả những cặp vợ chồng đã sống với nhau nhiều năm, hoặc những cặp vợ chồng lớn tuổi. Họ cãi lẫy, chửi bới, ghen tương và bất hòa về nhiều chuyện, nhưng chung cuộc là không ai dám nói tiếng không để sửa sai cho nhau, giúp nhau tốt hơn, trưởng thành hơn trong cuộc sống. Để giữ mặt mũi, sỹ diện nhiều người đã đóng kịch nết na, đằm thắm hoặc nhịn nhục. Chính sự câm nín, kìm hãm và đè nén ấy đã mau chóng biến họ căng thẳng, dễ cáu gắt, khó tính, hoặc thay đổi tâm tính. Nhiều người tìm vui trong chén rượu, khói thuốc hoặc bạn bè để khuây khoải.
Nói tiếng không, không đồng nghĩa với không có, không phải, không thích, hoặc không muốn. Tiếng không cũng không có nghĩa là chê, là phê bình hay chống đối. Anh sai, tôi không thích anh, tôi không muốn nghe anh nói câu này, hành động này, hoặc có những giao du bạn bè này. Một cách tương tự, em ăn mặc hở hang, khêu gợi, tôi không thích cách ăn mặc này, sơn màu móng tay này, đi đôi giầy này… Tiếng không trong tương quan vợ chồng vì thế không chỉ dừng lại trong ý nghĩa tiêu cực. Ngược lại, tiếng không ấy phải mang ý nghĩa tích cực. Đó là những tiếng nói sửa sai, khích lệ, hoặc cho nhau biết mình đang nghĩ gì về hành động, lời nói, hoặc mối xã giao của nhau. Để làm được điều này đòi hỏi phải có một quan niệm sống trưởng thành, một thái độ và tâm tình sẵn sàng chia sẻ, cũng như lắng nghe. “Không ai tốt một trăm phần trăm, và cũng không ai xấu một trăm phần trăm.” Mục đích chính là giúp người mình yêu trở nên tốt nhất với chính họ.
Như vậy, để nói tiếng không trong hôn nhân một cách hiệu quả, xây dựng cần theo những bước sau:
– Không phê bình, chê trách: Khi từ chối hoặc nói ra điều mình không hài lòng không mang tính cách phê bình, chê trách, nhưng hoàn toàn với tâm tình xây dựng, khích lệ người chồng hay vợ nhận ra điều không hay, không phải. Tiếng không trong trường hợp này phải đổi thành tiếng “nên”. Thí dụ, em nghĩ anh nên bớt uống rượu để bảo vệ sức khỏe. Không muốn chồng quen thói rượu chè, nhưng không chê bai hoặc phê bình để làm chồng thấy nhục hoặc bất mãn. Không để sự kiêu ngạo và cái tôi của mình chà đạp, lấn át sự kiêu ngạo và cái tôi của người khác.
– Hãy là chính mình: Baden-Powell, sáng lập Phong Trào Hướng Đạo thường nhấn mạnh rằng mỗi trẻ em đều có tiềm năng để trở thành tốt hoặc xấu. Theo ông, chúng ta phải thay đổi những đứa trẻ từ những gì chúng ta có, để chúng trở thành những đứa trẻ với thái độ mà chúng ta đối đãi. Một đứa trẻ không chỉ được giáo dục bằng cách kiềm chế không được làm cái này, không được làm cái kia, nhưng là hãy làm điều này, hãy làm điều kia.
Tuy nói là không, nhưng hãy để chồng hoặc vợ là chính con người của họ. Để họ tự nhận thức, tự sửa sai mà không cằn nhằn, khó chịu hoặc bất mãn. Ai cũng nên sống thật với chính mình. Khi để người chồng hoặc vợ thật với họ, mình cũng phải thật với chính mình, có nghĩa là không giả dối, không sợ hãi hoặc vì lý do gì mà phải ép mình, phải gò gượng chấp nhận một ý kiến sai hoặc hành động không tốt của người ấy.
– Lắng nghe và thông cảm: Để khách quan, để công bằng khi nói tiếng không hoặc phủ nhận hay từ chối, người nói phải tỏ ra thông cảm và lắng nghe. Có rất nhiều điều mà mình tưởng như vậy, nghĩ như vậy nhưng thực tế lại rất khác và hoàn toàn không như mình nghĩ. Do đó, trước khi lên tiếng phủ nhận một hành động nào của chồng hay vợ, chúng ta phải thật sự thấu hiểu và thông cảm với hoàn cảnh của người mình đang muốn sửa sai.
– Không miễn cưỡng chấp nhận: Về phần người nói, dĩ nhiên, là không miễn cưỡng hoặc cố để chấp nhận một hành động xấu của chồng hay vợ. Thí dụ, thói cờ bạc, rượu chè, nghiện hút hoặc bê bối tình cảm. Một người chồng hay vợ có thể là không hoàn hảo, nhưng việc ương ngạnh hoặc cố chấp với lối sống hoặc hành vi xấu là điều không thể chấp nhận. Sự tử tế và tế nhị trong trường hợp này phải đi đôi với sự khôn ngoan và dũng cảm. Trong thực hành, Việt Nam có câu: “Mềm nắn, rắn buông”. Không nên để sự tử tế, dễ dãi của mình bị người khác lợi dụng, dù người đó là chồng hoặc vợ.
Đời sống hôn nhân là một hành trình kiếm tìm hạnh phúc. Nhưng như đã nói, hạnh phúc hôn nhân không phải là thứ hạnh phúc dành cho một mình vợ hoặc chồng. Nó là hạnh phúc chung. Mà con người vốn dĩ không phải là một thụ tạo hoàn hảo. Để chấp nhận và sống chung với nhau không những chúng ta cần lời khuyên bảo, hỗ trợ và khích lệ, mà còn phải biết sửa sai cho nhau, giúp nhau ngày càng tốt hơn. Con đường hạnh phúc phải được xây dựng cả trên nỗ lực cố gắng bản thân và giúp nhau tu sửa. Không dám, không biết, hoặc không nói tiếng không khi cần phải nói là một trở ngại, một khuyết điểm cần được sửa sai. Nói không để giúp nhau nên tốt, để duy trì hạnh phúc là điều nên làm và phải làm trong đời sống hôn nhân gia đình.
