Canh tân đời sống thánh hiến

0

37

Một thanh niên vạm vỡ đi tìm việc làm. Anh ta được ông chủ trao cho một cây rừu và sai anh đi vào rừng đốn củi.

Anh làm việc rất chăm chỉ, ngày đầu tiên, anh đốn được 10 cây gỗ lớn. Ông chủ vỗ vai khen anh tài giỏi và nhiệt tình.

Được khen, anh rất phấn khởi, nên ngày thứ hai, anh thức dậy sớm hơn, nhưng chiều về số cây anh chỉ đốn được 9 cây gỗ. Ông chủ vỗ vai động viên anh “Cố lên”.

Ngày thứ ba, anh thức dậy sớm hơn nữa và làm việc rất hăng say, nhưng không hiểu sao, anh chặt được ít hơn ngày hôm trước, nghĩa là chỉ đốn được 7 cây gỗ mà thôi. Ông hỏi anh: “Tại sao?

Sáng hôm sau (ngày thứ tư), anh vừa thức dậy, chuẩn bị đi làm thì ông chủ đưa cho anh một phong bì và nói: “Cám ơn anh đã chăm chỉ làm việc cho tôi trong những ngày vừa qua. Đây là tiền lương của anh. Anh hãy đi tìm việc ở một nơi khác. Tôi không cần anh nữa”. Người thanh niên buồn bã thất vọng phân bua: “Thưa ông, tại sao ông cho tôi nghỉ việc. Ông biết là tôi làm việc rất chăm chỉ mà. Tôi đã làm hết sức lực của tôi”. Ông chủ giải thích: “Đúng là anh đã làm việc rất chăm chỉ và nhiệt tình, nhưng điều quan trọng để công việc phát huy hiệu quả, anh đã xem thường và thậm chí đã bỏ qua. Ngày đầu tiên mới đến, tôi đã trao cho anh chiếc rìu sắc bén nên anh đã đốn được 10 cây gỗ lớn. Những ngày sau thì công suất đã giảm sút và ngày càng giảm sút, mặc dù anh đã thức dậy sớm hơn và vẫn làm việc chăm chỉ, nhưng anh đã không để tâm mài giũa chiếc rìu sau mỗi ngày làm việc hầu duy trì độ sắc bén của nó. Anh đã làm việc rất nhiệt tình nhưng lại thiếu nhiệt tâm, nên đã bỏ qua điều kiện quan trọng để có thể mang lại hiệu quả tốt nhất.

Câu chuyện trên đây có liên quan gì đến đời sống thánh và mỗi người chúng ta? Tại sao cần phải canh tân đời sống thánh hiến? Công đồng Vaticano II hướng dẫn thế nào về việc canh tân và chúng ta cần phải canh tân như thế nào? Chúng ta sẽ lần lượt trả lời từng câu hỏi.

1. Lý do cần canh tân đời sống thánh hiến

Đời sống thánh hiến nói chung và đời sống của mỗi người chúng ta nói chung cần được canh tân, đổi mới vì một số lý do sau:

– Đời sống thánh hiến của chúng ta có thể ví như cây rìu của chàng thanh niên trong câu chuyện kể trên. Nếu để việc đốn củi phát sinh hiệu quả lâu dài, chiếc rìu cần được phải được mài rũa mỗi ngày, cũng vậy đời sống thánh hiến của chúng ta muốn được thăng tiến về mọi mặt, nhất là phương diện tâm linh, thì con người của chúng ta càng cần phải được mài dũa, trau dồi và canh tân.

– Một người Kitô hữu bình thường muốn có đời sống Kitô hữu ngày một tốt hơn cũng phải chăm lo trau dồi, canh tân cuộc sống của minh luôn luôn, huống chi những người sống đời thánh hiến.

– Hơn nữa, về cơ bản nếu chúng ta không bước là đứng yên, mà đứng yên nghĩa là đang lùi, và theo các nhà Tu đức, đời sống tâm linh không tiến nghĩa là đang lùi. Giậm chân tại chỗ thì sẽ chậm hơn là bước tiếp. Chính vì thế, chúng ta hãy tâm niệm rằng: hôm nay, tôi phải sống tốt, sống thánh và sống yêu thương hơn hôm qua; nếu chỉ bằng ngày hôm qua hay thậm chí kém hơn ngày hôm trước là chúng ta đang thụt lùi. Chính chị thánh Catarina đã nói: “Bao lâu còn là lữ khách ở cuộc đời này, các con có điều kiện để tiến lên nữa. Ai không tiến lên là lùi”[1]. Dĩ nhiên, cuộc sống thăng trầm nay lên mai xuống, con người chúng ta nay khỏe mai yếu là chuyện bình thường, nhưng một khi tập cho mình luôn có tâm niệm: “Hôm nay, tôi phải sống tốt hơn, đẹp lòng Chúa hơn, yêu mến Chúa và tha nhân hơn ngày hôm qua” thì chắc chắn chúng ta đang đi trên đường hẹp của Tin Mừng và đang để cho mình được canh tân, đổi mới dưới tác động của Chúa Thánh Linh – Đấng hằng và luôn luôn hành động trong mỗi người chúng ta.

– Hồng ân Năm Đời sống thánh hiến cũng là một lý do rất chính đáng và là một cơ hội tốt để chúng ta canh tân đời sống tu trì của chính mình cũng như của cả Hội dòng theo lời mời gọi của Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô:

“Ước gì Năm của Đời sống Thánh hiến cũng là một dịp để xưng thú, với tâm tình khiêm nhường, và cùng nhau với lòng tín thác nơi Thiên Chúa Tình Yêu (x. 1 Ga 4,8) sự yếu đuối riêng của mình và để sống đời sống này như là một cảm nghiệm về tình yêu nhân từ thương xót của Chúa; là một dịp để kêu lên cho thế giới với sức mạnh, và với niềm hân hoan, làm chứng tá về sự thánh thiện và sức sống hiện diện trong phần lớn những người được kêu gọi để theo Đức Kitô trong Đời sống Thánh hiến”[2].

Quả thật, đây không chỉ là cơ hội và thời gian rất thích hợp để mỗi người chúng ta nhìn lại toàn bộ hành trình theo Chúa của mình mà còn thúc đẩy chúng ta tích cực đổi mới, canh tân những gì còn là hạn chế, thiếu sót vì những lý do khác nhau cách trực tiếp hay gián tiếp. Chúng ta cần phải tránh xa và thậm chí can đảm loại bỏ tất cả những gì làm cản trở chúng ta sống thánh thiện hay cản lối chúng ta đi vào con đường hẹp Tin Mừng mà Thầy Giêsu hằng kiên nhẫn mời gọi chúng ta để cùng với Ngài chúng ta ngày càng trở nên những người con hoàn hảo của Cha trên trời[3].

– Sám hối và canh tân để đón nhận lòng thương xót của Chúa. Thật vậy, mỗi người đặc biệt các tu sĩ chúng ta cần phải sám hối cách triệt để và canh tân tận căn để xứng đáng đón nhận những ân ban của Chúa qua hồng ân của Năm thánh lòng thương xót được Đức Thánh Cha Phan-xi-cô chính thức khai mạc vào ngày 08 tháng 12 năm 2015. Ân ban và lòng xót thương của Chúa thì luôn dồi dào tuôn tràn trên mọi người nhưng chỉ những ai có lòng khiêm tốn ăn năn sám hối và sẵn sàng mở lòng mình thì những ân ban và tình thương của Chúa mới có chỗ cư ngụ, đồng thời biến đổi và sinh hoa kết quả nơi những người đó.

– Một lý do rất gần và rất cụ thể để chúng ta phải canh tân đời sống hiến đó chính là Hội Dòng chúng ta vừa kết thúc Tổng Hội Tam Hiệp XIV-2015[4]. Tổng Hội kết thúc cũng đồng thời mở ra một bước ngoặt mới với việc thực thi những hoa trái của Chúa Thánh Thần ban cho. Lãnh nhận và thưởng thức những hoa trái của Chúa Thánh Thần không cho phép chúng ta ngủ yên trong quá khứ hay giậm chân tại chỗ với những tâm thức thường ngày, nhưng đòi hỏi chúng ta phải tích cực thực thi lời mời gọi của Ngài qua việc canh tân đời sống thánh hiến theo linh đạo Đa Minh để loan báo Tin Mừng. Việc canh tân, đổi mới sẽ không thể thực hiện nếu chúng ta không sẵn sàng từ bỏ chính mình để đi vào đường hẹp Tin Mừng, cụ thể hãy tích cực sống di ngôn của Cha Thánh Đa Minh: «Các con hãy có đức ái, giữ lòng khiêm tốn và tình nguyện sống nghèo»[5].

– Lý do sâu xa và cá vị hơn cả đó là “làm mới lại tình yêu” hay “hâm nóng tình yêu” của mỗi người chúng ta với Chúa. Đức Giáo Hoàng Phan-xi-cô nhắc nhở mỗi người chúng ta hãy tự hỏi chính mình: “Chúa Giêsu có còn là tình yêu thứ nhất và độc nhất, như chúng ta đã quyết tâm khi tuyên khấn không?”[6]. Những người yêu nhau luôn trao cho nhau những gì mới mẻ và họ tìm mọi cách để làm cho tương quan của họ ngày càng khắng khít và được sống động hơn. Cũng thế, càng yêu Chúa, chúng ta cũng càng cần phải làm mới lại tình yêu của mỗi người chúng ta với Chúa. Tình yêu đích thực tự nó là một sự mới mẻ và đòi những ai sống tình yêu ấy phải đổi mới không ngừng và đổi mới từng giây phút để có thể hòa hợp và nên một trọn vẹn với Đấng là Tình yêu, Đấng hằng yêu thương mời gọi chúng ta tự nguyện và khiêm tốn để Ngài biến đổi hầu mỗi ngày chúng ta nên đồng hình đồng dạng với Ngài hơn, vì “rượu mới cần phải được tích chứa trong bầu da mới” thì mới giữ được cả hai, nếu không sẽ uổng phí cả hai[7]. Như thế, xét trong tương quan tình yêu cá vị với Thiên Chúa, với Đức Giêsu – vị Lang Quân của mỗi người thánh hiến chúng ta, sự canh tân – đổi mới phải trở nên một nhu cầu, một điều kiện cấp bách và phải được thực hiện cách tích cực mỗi ngày, mỗi giây phút trong suốt hành trình dâng hiến của chúng ta. Chính vì thế, cho dẫu chúng ta đang trong thời gian cuối của Năm Đời sống Thánh hiến và theo thời gian đường hướng “CANH TÂN ĐỜI SỐNG THÁNH HIẾN THEO LINH ĐẠO ĐA MINH ĐỂ LOAN BÁO TIN MỪNG” của Tổng hội Tam Hiệp XIV cũng sẽ khép lại để nhường chỗ cho những đường hướng mới của Tổng hội kế tiếp, nhưng việc canh tân đời sống của mỗi người thiết tưởng sẽ không bao giờ được kết thúc, trái lại, nó phải tiếp tục và tiếp tục diễn tiến cho đến khi mỗi người nhắm mắt xuôi tay. 

Chỉ một số lý do điển hình nêu trên, chúng ta thấy việc canh tân đời sống thánh hiến thật cần thiết và cấp bách biết chừng nào. Tuy nhiên, trước khi đi vào việc canh tân cụ thể từng lĩnh vực của cuộc sống, thật cần thiết để chúng ta đọc lại những chỉ dạy của Công Đồng Vaticano II về việc canh tân đời sống dòng tu.

2. Những hướng dẫn của Công đồng Vaticano II về việc canh tân

Trong sự khôn ngoan và cân nhắc kỹ lưỡng, Công đồng Vaticano II đã đưa ra những chỉ dẫn sau đây về việc thực hiện sự canh tân:

« Nguyên tắc chung của việc canh tân thích nghi”. Việc canh tân thích nghi đời sống dòng tu một trật bao gồm sự liên tục trở về nguồn mạch của đời sống Kitô hữu và ơn linh ứng nguyên thủy của hội dòng cũng như sự thích nghi hội dòng với những hoàn cảnh đổi thay qua các thời đại. Phải xúc tiến việc canh tân ấy dưới sự thúc đẩy của Chúa Thánh Thần và sự hướng dẫn của Giáo Hội theo các nguyên tắc sau đây:

a) Bước theo Chúa Kitô như Phúc Âm dạy là tiêu chuẩn tối hậu của đời tu dòng, nên tất cả các hội dòng phải coi tiêu chuẩn ấy như là quy luật tối thượng. 

b) Chính để mưu ích cho Giáo Hội nên mỗi Dòng có tính cách và phận vụ riêng. Do đó, phải trung thành nhận thức và noi giữ tinh thần cùng ý hướng đặc biệt của các Ðấng Sáng Lập cũng như tất cả các truyền thống lành mạnh, vì tất cả những yếu tố đó tạo nên di sản của mỗi hội dòng. 

c) Mọi Hội dòng đều phải tham dự vào đời sống Giáo Hội và tùy tính cách riêng của mình phải hết sức cổ võ những sáng kiến và đề nghị của Giáo Hội, chẳng hạn trong lãnh vực Thánh Kinh, phụng vụ, tín lý, mục vụ, hiệp nhất, truyền giáo và xã hội như thể là chính của riêng mình.

d) Các hội dòng phải thúc đẩy các tu sĩ tìm hiểu đầy đủ về hiện trạng của con người, của thời thế và về các nhu cầu của Giáo Hội, làm sao để một khi biết khôn ngoan nhận định những hoàn cảnh của thế giới ngày nay trong ánh sáng đức tin và biết nung nấu nhiệt tâm truyền giáo, họ có thể nâng đỡ con người cách hữu hiệu hơn.

e) Ðời sống tu trì trước hết nhằm làm cho các tu sĩ theo Chúa Kitô và kết hợp với Thiên Chúa nhờ khấn giữ các lời khuyên Phúc Âm; bởi thế, phải thận trọng cân nhắc: những nỗ lực tốt đẹp nhất nhằm thích nghi với các nhu cầu hiện đại sẽ chẳng sinh kết quả gì, nếu không được linh động nhờ sự canh tân về tu đức, vì đó là yếu tố bao giờ cũng giữ địa vị then chốt, ngay cả khi phải xúc tiến các hoạt động bên ngoài»[8].

 «Tiêu chuẩn thực tế của việc canh tân thích nghi. Cách sống, cách cầu nguyện và hoạt động phải tùy theo tính chất của mỗi dòng để thích ứng với hiện trạng thể lý và tâm lý của các tu sĩ, cũng như với các nhu cầu tông đồ, những đòi hỏi văn hóa, những hoàn cảnh xã hội và kinh tế ở khắp mọi nơi, nhất là trong các xứ truyền giáo.

Cũng phải theo các tiêu chuẩn ấy để duyệt lại đường lối quản trị các dòng.

Bởi vậy các hiến chương, các tập chỉ dẫn, các bản luật lệ, sách kinh và nghi thức cũng như các tập sách luật tương tự phải được duyệt lại cho thích hợp; phải loại bỏ những qui tắc lỗi thời để thích nghi với các văn kiện của Thánh Công Ðồng này»[9].

3. Canh tân từ đâu và canh tân những gì

Ông Sufi Bayazid, theo Đạo Hồi (Islam) sống khoảng thế kỷ thứ 9 (804-874 or 877/8) là người rất sùng đạo và khi còn trẻ từng có tham vọng thay đổi cả vụ trụ này, nhưng đến cuối đời ông phải công nhận rằng: Ông sẽ không thể và không bao giờ thay đổi bất cứ điều gì trong thế giới này nếu trước hết và trên hết ông không thay đổi và canh tân chính bản thân ông[10].

Canh tân đời sống thánh hiến cũng sẽ là một việc viển vông nếu chúng ta chỉ ngồi đó suy nghĩ đến việc canh tân ở tầm mức vĩ mô là thay đổi cơ cấu hay cấu trúc điều hành của toàn thể Hội dòng, của Cộng Đoàn hay cách lãnh đạo của các Bề trên hay các Vị có trách nhiệm. Những điều này dĩ nhiên rất quan trọng và rất cần được quan tâm để đem lại ích lợi cho toàn thể Hội dòng, cho mỗi cộng đoàn cũng như cho từng thành viên. Tuy nhiên, việc canh tân đời sống thánh hiến trong ý nghĩa sâu xa và thiết thực phải được khởi đi từ việc canh tân đời sống của tất cả và của từng người tu sĩ chúng ta. Là Bề trên hay các thành viên ở mọi cấp độ (khấn trọn, khấn tạm, Tập sinh, Tiền tập, Thỉnh viện), chúng ta đều có bổn phận phải canh tân đời sống của chính mình. Có thể nói, dù ở những giai đoạn khác nhau, nhưng đó đều là những mốc điểm rất quan trọng trong đời thánh hiến và ở mỗi chặng đường đó, nếu các Chị em để ý hay nhìn lại, chúng ta sẽ thấy bàn tay quan phòng rất kỳ diệu và tuyệt vời của Chúa luôn yêu thương, huấn luyện và dẫn dắt để chúng ta ngày càng trưởng thành hơn, mạnh mẽ hơn hầu tiến sâu vào quỹ đạo và chương trình tình yêu vô biên của Ngài.

Chỉ trong tình yêu và với tình yêu của Chúa Kitô, chúng ta mới can đảm và hân hoan quyết định dấn thân cho đến cùng với các chị em và thực sự chọn Hội dòng làm gia đình vĩnh viễn của mình. Như thế, mỗi người tuy ở những cấp độ khác nhau, đảm trách những chức vụ và công việc khác nhau, theo tinh thần của Thông điệp “Laudato sì”[11], chúng ta đều phải tích cực và nhiệt tâm bảo vệ và không ngừng xây dựng cho ngôi nhà chung là Cộng đoàn, là Hội dòng Đa Minh Tam Hiệp của chúng ta, đồng thời phải chúng ta góp phần cùng nhau xây dựng ngôi nhà chung của nhân loại và nhất là ngôi nhà của Thiên Chúa là Giáo Hội và cùng Mẹ Giáo Hội chúng ta đem Tin Mừng đến cho tha nhân.

Do đó, để việc canh tân đời sống thánh hiến đạt hiệu quả thiết thực cho từng người chúng ta, mỗi người hãy tích cực và quyết tâm canh tân đời sống của chính mình về mọi phương diện, đặc biệt: Đời sống nhân bản; đời sống tâm linh, cầu nguyện; đời sống cộng đoàn; v.v. Về nhân bản, chúng ta cần nhìn lại và canh tân từ cách suy nghĩ, tư tưởng, lời nói, hành động. Chúng ta có luôn cố gắng suy nghĩ tích cực, nói những lời chân thành , xây dựng và thực thi những hành vi bác ái, yêu thương với mọi người không? Về đời sống tâm linh, chúng ta hãy cùng nhau soi mình dưới ánh sáng Lời Chúa để khiêm tốn thấy rõ tương quan thực sự của mình với Chúa đang ở mức độ nào? Lâu nay, chúng ta đã cầu nguyện như thế nào? Cầu nguyện cho xong bổn phận hay như một cơ hội thuận lợi để gặp gỡ Thiên Chúa, để được Chúa dạy dỗ và tăng cường thêm sức mạnh, ơn thánh hầu chu toàn mọi nhiệm vụ được trao phó? Cầu nguyện có trở thành một nhu cầu không thể thiếu như hơi thở của chúng ta mỗi ngày và mỗi giây phút không? Về đời sống chung trong cộng đoàn, chúng ta đã hết lòng xây dựng cho chính cộng đoàn chúng ta đang sống không và chúng ta có thực sự yêu thương các chị em mà chúng ta có trách nhiệm hay các chị em đang sống chung với chúng ta không? …

Cho dẫu, mỗi người chúng ta chẳng là gì trong vũ trụ bao la này nhưng trong ánh mắt yêu thương của Thiên Chúa, mỗi người lại là một tuyệt tác và là một nhân vị độc nhất vô nhị mà Thiên Chúa đã tạo dựng và trao cho một sứ vụ riêng biệt. Thật vậy, dù không có chúng ta thế giới vẫn tồn tại, nhân loại vẫn thăng tiến không ngừng; không có chúng ta Hội Dòng và cộng đoàn vẫn hiện hữu và phát triển …, nhưng nếu mỗi người biết chu toàn nhiệm vụ của mình cách tốt nhất thì chắc chắn thế giới này sẽ đẹp hơn, công việc chung của cộng đoàn sẽ suôn sẻ hơn và đặc biệt khi mỗi người biết tự mình canh tân chính mình thì không chỉ Hội dòng của chúng ta sẽ rạng rỡ hơn bởi những con người mới, tinh thần mới, tâm hồn mới mà cả xã hội cũng được ảnh hưởng nhờ những điều tốt đẹp từ chúng ta.

Ước gì từ nay mỗi người chúng ta biết ý thức và nhận ra vai trò quan trọng của mình trong cộng đoàn, trong Hội dòng, trong mọi môi trường chúng ta hiện diện để trong mọi sự chúng ta không đi tìm tư lợi hay những vinh danh ảo ảnh phù vân trần thế, nhưng luôn làm vinh danh Chúa, cho Chúa và vì Chúa. Khi đó, chắc hẳn từng suy nghĩ, lời nói, hành động và cách sống của chúng ta sẽ chứng minh được rằng tình yêu của Thiên Chúa thực sự đang hiện diện giữa thế nhân.

Lạy Chúa, Chúa biết chúng con yêu mến Chúa và chúng con ước ao mỗi ngày yêu mến Chúa nhiều hơn, tha thiết hơn. Nhưng chúng con cũng ý thức chúng con là những con người đầy những khiếm khuyết và tội lỗi. Hơn bao giờ hết chúng con cần được thanh tẩy, được “làm sạch” để có thể liên kết và hiệp thông với Chúa. Chúng con không thể gần gũi Chúa và làm đẹp lòng Chúa nếu chúng con không quảng đại dành thời gian ở lại với Chúa để học biết thánh ý Chúa, để được tình yêu và ân sủng của Chúa thanh tẩy những nhơ uế trong tâm trí, tâm hồn và cả thân xác chúng con. Xin hãy nhìn đến lòng khao khát được canh tân, được đổi mới nơi mỗi người chúng con, xin ban Thánh Thần khôn ngoan của Chúa để Ngài hướng dẫn và dạy dỗ chúng con để chúng con hiểu được những điều Chúa sẽ nói với chúng con trong từng ngày sống; đồng thời xin giúp con can đảm thực hiện những điều Chúa muốn nơi chúng con hầu đời sống thánh hiến của chúng con ngày càng sinh hoa kết trái, mang lại ích lợi cho chính bản thân chúng con, cho Hội Dòng, cho xã hội và cho cả Giáo Hội của Chúa. Amen.

Nt. Maria Trần Thị Ngọc Hương, OP.

………………………………………………………………………………………………………….

[1] Catarina de Siena, Đối thoại (Dialogo), Calgary, Alberta – Canada 2003, số 99.

[2] Đức Giáo Hoàng Phanxico, Tông thư Năm Đời Sống Thánh Hiến, 21.11.2014.

[3] X. Mt 5,48.

[4] Tổng Hội Tam Hiệp XIV bế mạc thứ Sáu ngày 16 tháng 6 năm 2015.

[5] HP 2004, số 15; X. Maria Đinh Thị Sáng, Văn thư công bố Nội Quy và Công vụ Tổng Hội Tam Hiệp XIV: Hội Dòng Đa Minh Tam Hiệp, Nội Quy và Công Vụ Tổng hội và Tục Lệ, Tổng Hội Tam Hiệp XIV, Tam Hiệp 2015, tr. 16.

[6] Đức Giáo Hoàng Phanxico, Tông thư Năm Đời Sống Thánh Hiến, 21.11.2014.

[7] X. Lc 5, 33-39.

[8] PC 2.

[9] Công đồng Vaticano II, Sắc lệnh về Canh tân thích nghi Dòng Tu (Perfectae caritatis), 1965, số 3.

[10] Cha Anthony de Mello trong cuốn “The Song of the Bird” có kể câu truyện về Sufi Bayazid, ông nói về chính mình như sau: Tôi là nhà cách mạng, khi tôi còn trẻ và tất cả lời cầu nguyện của tôi với Chúa là: “Lạy Chúa, xin ban cho con nghị lực để con thay đổi thế giới.” Khi tôi tới tuổi trung tuần và nhận thấy rằng nửa đời người đã qua đi mà không đổi thay được một tâm hồn nào. Tôi đã thay đổi lời cầu nguyện: “Lạy Chúa, xin cho con ân sủng để thay đổi những người liên hệ và gặp gỡ con, như gia đình và bạn bè của con và con sẽ được an lòng”. Bây giờ, tôi đã già và ngày giờ sắp hết, lời cầu của tôi: “Lạy Chúa, xin cho con ân sủng để thay đổi chính con”. Nếu tôi cầu nguyện điều này ngay từ khởi đầu, tôi đã không phí uổng cuộc đời của mình (Linh mục Phêrô Nguyễn Văn Hương, Mùa Chay 2015: http://vietcatholic.com/News/Html/134433.htm, 12.3.2015).

[11] Đức Giáo Hoàng Phanxico, Thông điệp Laudato sì vềchăm sóc ngôi nhà chung”, 24.5.2015.

Comments are closed.