Ts. Trần Mỹ Duyệt
“Phù vân, quả là phù vân. Phù vân, quả là phù vân. Tất cả chỉ là phù vân. Lợi lộc gì đâu khi con người phải chịu đựng bao gian lao vất vả dưới ánh nắng mặt trời? Thế hệ này đi, thế hệ kia đến, nhưng trái đất mãi mãi trường tồn. Mặt trời mọc rồi lặn; mặt trời vội vã ngã xuống nơi nó đã mọc lên. Gió thổi xuống phía nam, rồi xoay về phía bắc: gió xoay lui xoay tới rồi gió đi; gió trở qua trở lại lòng vòng. Mọi khúc sông đều xuôi ra biển, nhưng biển cũng chẳng đầy. Sông chảy tới đâu thì từ đó sông lại tiếp tục. Chuyện gì cũng nhàm chán, chẳng thể nói gì hơn. Mắt có nhìn bao nhiêu cũng chẳng thấy gì lạ, tai có nghe đến mấy cũng chẳng thấy gì mới.
Điều đã có, rồi ra sẽ có, chuyện đã làm, rồi lại sẽ làm ra: dưới ánh mặt trời, nào có chi mới lạ? Nếu có điều gì đáng cho người ta nói: “Coi đây, cái mới đây này!”, thì điều ấy đã có trước chúng ta từ bao thế hệ rồi. Chẳng ai còn nhớ đến người xưa, và đối với những người đến sau thì cũng thế; các thế hệ mai sau sẽ chẳng còn nhớ đến họ.” (Giảng Viên 1:2-11)
Trích đoạn Sách Giảng Viên trên đã diễn tả về một triết lý sống rất khôn ngoan liên quan đến cái gọi là sự chóng qua của đời người. Nó cũng nhắc cho chúng ta biết rằng những vất vả, bươn chải, và tích lũy mà con người đạt được trên mặt đất rồi cũng qua đi.
Không phải chỉ là phản ảnh những gì thuộc về sinh hoạt trên mặt đất, những tạo vật hữu hình quanh ta, mà còn cả đến sự thay đổi tuần hoàn của vũ trụ, trăng sao, các tinh tú, mặt trời, gió bão, sóng biển và mọi sự trên cũng như dưới vòm trời. Tất cả rồi cũng qua mau.
Phù vân (Vanity), tiếng Do Thái là hevel có nghĩa là hơi, hơi thở hoặc sương mù. Theo nghĩa bóng, nó được dùng để diễn tả đời sống con người thoáng qua, bí ẩn, và mong manh – không thể nắm bắt hoặc giữ lại mãi.
Chẳng có gì mới mẻ dưới ánh mặt trời. Những tham vọng, trải nghiệm và sáng tạo của con người cứ lặp đi lặp lại, và rồi họ cũng sẽ bị các thế hệ mai sau lãng quên. Về mặt vật lý, một hơi thở hoặc một làn khói xuất hiện trong giây lát rồi tan biến vào không khí. Con người không thể giữ lại hoặc bắt lấy nó. Thoáng qua và tạm thời, phù vân chính là biểu tượng cho những thứ tạm thời, trôi qua nhanh chóng hoặc khó nắm bắt. Nó là điều gì đó khó hiểu, huyền bí hoặc nằm ngoài tầm kiểm soát của con người.
Như vậy hai chữ “phù vân” dạy ta điều gì?
Nó dạy chúng ta rằng việc cố gắng tìm kiếm sự thỏa mãn trọn vẹn dựa trên tiền bạc, công danh, quyền lực, địa vị hay lạc thú cũng giống như đuổi theo gió. Vì những thành tựu trần thế sẽ tan biến khi ta trút hơi thở cuối cùng, và tự thân chúng không mang lại lợi ích tâm linh vĩnh cửu. Tóm lại, cuộc sống “dưới ánh mặt trời” sẽ trở nên trống rỗng và đầy hoang mang nếu nó không hướng về Thiên Chúa.
Nhiều người đã nghe và cũng đã nói, đại khái: “Giàu sang, danh giá, địa vị hay lạc thú chỉ là phù vân. Nay còn mai mất.” Hoặc: “Tiền bạc mà không tiêu dùng thì cũng chỉ là những tờ giấy lộn.” Nghe qua thì rất hợp tình, hợp lý. Triết lý này khó ai mà phản bác. Nhưng nói và làm, suy nghĩ và hành động lại rất khác nhau. Ít ai coi thường những thứ gọi là phù vân ấy. Và cũng ít ai dám vất bỏ những thứ giấy lộn ấy. Ngược lại, nhiều người còn bán rẻ lương tâm, chà đạp lên nhân nghĩa, phản bội bạn bè, người thân vì những thứ phù vân, những tờ giấy lộn này. Nói về ảnh hưởng của giầu có, của tiền bạc trên đời sống tâm linh, Chúa Giêsu cũng đã dạy: “Ta bảo thật các ngươi, người giầu khó vào nước Thiên Chúa hơn con lạc đà chui qua lỗ kim.” (Mátthêu 19:24, Marcô 10:25) Về đời sống xã hội, Nguyễn Bỉnh Khiêm, một nhà hiền triết và tiên tri lỗi lạc trong lịch sử Việt Nam thế kỷ 16 cũng đã nhận xét: “Còn tiền còn của còn đệ tử. Hết cơm, hết gạo, hết ông tôi!”
Mùa Thu vừa qua, trong chuyến hành hương Âu Châu, tại kinh thành ánh sáng Paris chúng tôi đã có dịp thăm viếng, chiêm ngắm những thánh đường nguy nga, những công trình kiến trúc đồ sộ, những tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng như Tháp Eiffel, Nhà Thờ Chính Tòa Notre Dame, Khải Hoàn Môn trên đại lộ Champs-Élysées, Vương Cung Thánh Đường Chartres (La cathédrale Notre-Dame de Chartres), một công trình kiến trúc tôn giáo hơn 1000 năm được UNESCO công nhận là Di Sản Thế Giới, và Vương Cung Thánh Đường Lộ Đức (Lourdes) dưới chân rặng núi Pyrenees.
Tại Rôma, kinh thành muôn thuở. Ở đây lại một chân trời nghệ thuật, kiến trúc, hội họa và điêu khắc khác đã hiện ra. Những vương cung thánh đường đồ sộ, nguy nga hàng trăm năm tuổi như Vương Cung Thánh Đường Thánh Phêrô, Phaolô Ngoại Thành, Đức Bà Cả, Gioan La Terrano và nhiều thánh đường danh tiếng khác. Và cả Hang Toại Đạo, hý trường Colosseum, công trình được xây dựng từ đời hoàng đế Vespasian hơn ngàn năm trước.
Từ Paris đến Rôma, chúng tôi nhớ lại chuyến hành hương Thánh Địa năm 2019, khi ấy chúng tôi cũng đã có dịp tham quan Petra, một thành phố cổ nổi tiếng được chạm khắc vào vách đá và là một di tích khảo cổ nằm ở phía tây nam Jordan, gần thị trấn Wadi Musa. Trong tiếng Ả Rập, Wadi Musa, có nghĩa là “Thung lũng Maisen” được cho là nơi Maisen dùng gậy đập vào tảng đá để có nước cho dân Do Thái uống. Và thăm những kim tự tháp Ai Cập có từ hơn bốn ngàn năm trước. Đó là những ngôi mộ bằng đá cổ xưa được xây dựng cho các Pharaoh ở bờ tây sông Nile ngày nay.
Những phê bình về kiến trúc, hội họa, và điêu khắc của những nơi trên đã được hàng trăm nhà nghiên cứu, các học giả, và các nhà khảo cổ trình bày rồi. Riêng cá nhân tôi khi ghé thăm và kính viếng những nơi ấy, một câu hỏi luôn xuất hiện trong đầu, đó là hàng ngàn và hàng ngàn những kỹ sư, kiến trúc sư, họa sỹ, điêu khắc gia, nghệ nhân cũng như biết bao người đã đóng góp bằng trí tuệ, mồ hôi và sức lực để làm nên những công trình ấy bây giờ họ ở đâu? Có ai nhớ đến họ không? Vũ Đình Liên (1913-1996) trong bài thơ Ông Đồ đã để lại hai câu thơ nổi tiếng:
“Những người muôn năm cũ.
Hồn ở đâu bây giờ?’’
Một câu hỏi đầy thổn thức khi tác giả chứng kiến cảnh hoa đào nở rộ vào mỗi dịp xuân về, nhưng hình bóng ông đồ – đại diện cho một thế hệ nho sĩ tài hoa và những giá trị văn hóa cũ – đã vắng bóng hoàn toàn. Là nỗi niềm tiếc thương day dứt cho một thời vang bóng, khi hồn cốt của người xưa đã hóa thành hoài niệm, chìm vào dĩ vãng cùng sự đổi thay của thời cuộc.=
Có nhiều người muốn thấy giá trị của công việc mình làm, những cố gắng của mình được nhiều người biết đến, ngưỡng mộ và ghi danh muôn thuở kể cả sự giầu sang, danh giá, học thức và chức quyền. Nhưng rồi sẽ: “Chẳng ai còn nhớ đến người xưa, và đối với những người đến sau thì cũng thế; các thế hệ mai sau sẽ chẳng còn nhớ đến họ.” (Giảng Viên 1:11) Vậy nên, điều mà chúng ta kiếm tìm trên trái đất này, nếu cần phải lao công, tổn sức, và như các thánh đã làm là đến cả “bỏ mất mạng sống mình”, thì đó chính là thực hành lời Chúa Giêsu đã dạy: “Được lời lãi cả thế gian mà thiệt mất linh hồn mình nào có ích gì? Lấy gì đổi được linh hồn?” (Mátthêu 16:26 và Marcô 8:36)
Nhiều người dành cả cuộc đời mình để cố gắng leo lên chiếc thang quyền lực, thành công, danh vọng và giàu sang. Họ ra sức kiếm tìm, thu tích cho nhiều tiền, vàng bạc, kim cương, đá quý, gom góp những lời nịnh hót, ca tụng để chỉ thỏa mãn cái tôi tự ái của mình. Nhưng họ không bao giờ ngờ rằng sẽ có một ngày họ phải thốt lên như ông Job: “Tôi từ lòng mẹ sinh ra trần trụi, và tôi cũng sẽ trở về nơi ấy trần trụi!” Chỉ sợ rằng lúc đó lại không nói được lời phải nói: “Chúa đã ban cho, và Chúa đã cất đi; xin chúc tụng Chúa.” (Gióp 1:21)
