Tiến sỹ Tâm lý Trần Mỹ Duyệt
Nếu có ai hỏi bạn: “BẠN CÓ MUỐN PHÓ MẶC CON CÁI CHO INTERNET HƯỚNG DẪN KHÔNG?” Câu trả lời chắc chắn sẽ là: “Khùng sao mà làm chuyện ấy”. Rồi bạn sẽ diễn giải một cách rất khôn ngoan, khoa học, và hiểu biết rằng: “Giáo dục là bổn phận, trách nhiệm và cũng là một đặc quyền của cha mẹ. Đứa trẻ lớn lên sẽ ảnh hưởng rất nhiều vào những năm tháng đầu đời, những quãng thời gian phát triển, trưởng thành, và những cái đó ảnh hưởng trực tiếp từ giáo dục gia đình, nơi cha mẹ là những nhà giáo dục đầu tiên và hết sức cần thiết.” Có bạn còn dựa trên những hướng dẫn khôn ngoan đến từ Thánh Kinh: “Một người cha khi chết vẫn chưa nhắm mắt, vì ông còn để lại đứa con giống ông.” (Sirach 30:4)
Trên đây là một câu hỏi nhức nhối đối với phần đông các phụ huynh, các bậc cha mẹ. Muốn hay không họ cũng đang phải đối diện với câu hỏi đó. Nhưng có mấy người đã tìm được câu trả lời hoặc suy nghĩ như trên. Điều đáng nói ở đây là dù một số phụ huynh đã hiểu được sự tai hại của việc trẻ con sử dụng Internet, nhưng không mấy ai đã quan tâm đến việc đề phòng và hướng dẫn chúng.
Khoảng hơn chục năm trước, Internet đã xuất hiện nhưng chỉ trên máy tính của chúng ta, điện thoại thông minh cũng mới bắt đầu phổ biến, không nhiều những trang mạng khác nhau mà những người tạo lên nó mang mục đích kinh doanh. Trong thời gian này, nếu ai đó tìm kiếm câu hỏi về tâm lý, giáo dục, đạo đức, văn hóa, khoa học hay nghệ thuật trên Google, hầu hết thông tin đến từ các blogger, diễn đàn hoặc trang web tạp chí chuyên môn.
Nhưng rồi rất nhanh có nhiều các trang web đã kết hợp thông tin với thương mại và bắt đầu làm suy yếu sự tin tưởng của người tiêu thụ trong việc quyết định điều gì tốt nhất, xấu, những cái cần giữ và những cái cần tránh. Thay vào đó là lời khuyên của các “chuyên gia”, những nhà chuyên môn, những người có nhiều kinh nghiệm. Kết quả là trên Internet ngày nay tràn ngập ý kiến chuyên môn, chuyên nghiệp, những thông tin dối trá, khiến việc phân biệt điều gì thực sự hữu ích trở nên vô cùng khó khăn.
Điều này cũng nhắc tôi nhớ lại lời phàn nàn của một người bạn trong ngành khảo cứu. Anh cho rằng nhiều cha mẹ đã không ý thức được mối nguy hiểm tiềm ẩn của việc con cái họ sử dụng các thông tin trên Internet. Anh đã lưu ý đến việc cha mẹ phải học cách kiểm soát và giáo dục con trẻ về cách sử dụng Internet, vì điều này nó ảnh hưởng rất mạnh trên lãnh vực giáo dục.
BAO NHIÊU TRẺ DÙNG INTERNET?
Câu trả lời là hầu hết trẻ em ngày nay đều dùng Internet. Theo Pew Research Center, 97% trẻ vị thành niên ở Hoa Kỳ dùng Internet mỗi ngày, và theo International Telecommunication Union (ITU) thì 82% giới trẻ từ 15 đến 24 sử dụng mạng xã hội trên toàn thế giới. Một cách chi tiết hơn:
– 40% tuổi trẻ Hoa Kỳ nói, chúng trên mạng xã hội hầu như mọi lúc.
– 95% trẻ vị thành niên sở hữu smartphone, biến thiết bị di động thành cửa ngõ chính đối với giới trẻ, theo Youth Statistics.
– 97% các em từ 3 đến 18 tuổi đã có quyền truy cập Internet tại nhà được ghi nhận trong dữ liệu của chính phủ, theo National Center for Education Statistics.
– 89% phụ huynh có con từ 5 đến 11 tuổi cho phép chúng xem những xem các nền tảng video trực tuyến như YouTube theo dữ liệu từ Annie E. Casey Foundation.
– 175.000 trẻ em vào mạng ngay giờ đầu tiên trong ngày theo khảo sát của UNICEF.
ẢNH HƯỞNG CỦA INTERNET
Mạng xã hội có sức thu hút và hấp dẫn rất mạnh, nhưng nó cũng tạo nên những ảnh hưởng tiêu cực rất lớn lao. Nó như một con dao hai lưỡi. Mặc dù mang lại những cơ hội kết nối cộng đồng và thể hiện sự sáng tạo, phổ biến các tài liệu, đóng góp về mặt kỹ thuật, văn học, khoa học, nghệ thuật, nhưng liên tục sử dụng quá mức sẽ tạo ra những nguy cơ gia tăng về sức khỏe tâm thần cũng như thể lý như lo âu, trầm cảm, tự ty, và rối loạn giấc ngủ. Những nghiên cứu gần đây cho thấy các ảnh hưởng tiêu cực của việc liên tục sử dụng Internet gồm:
– Vòng lặp Dopamine & Sự gây nghiện: Các nền tảng mạng xã hội sử dụng thuật toán được thiết kế để giữ chân người dùng. Các lượt thích (like), chia sẻ (share) và thông báo kích thích não bộ giải phóng dopamine – một chất hóa học tạo cảm giác hưng phấn và thỏa mãn. Tính khó đoán của các phần thưởng cũng tạo ra một vòng lặp phản hồi gây nghiện, tương tự như các máy đánh bạc.
– So sánh xã hội & Cảm giác thua kém: Việc liên tục tiếp xúc với những hình ảnh đã qua chỉnh sửa kỹ lưỡng, tô vẽ cho cuộc sống trở nên hoàn hảo của người khác sẽ thúc đẩy thói quen so sánh tiêu cực. Điều này có thể làm suy giảm nghiêm trọng lòng tự trọng, khơi dậy cảm giác thua kém (hiệu ứng FOMO hay “nỗi sợ bị bỏ lỡ”), và thậm chí gây ra sự tự ty về ngoại hình.
– Rối loạn giấc ngủ: Ánh sáng xanh phát ra từ màn hình thiết bị ức chế quá trình sản sinh melatonin. Não bộ luôn ở trạng thái bị kích thích liên tục, làm đảo lộn nhịp sinh học, dẫn đến chứng mất ngủ và gây mệt mỏi trong học tập hoặc công việc.
– Bắt nạt & Quấy rối trực tuyến: Tính ẩn danh và khoảng cách do màn hình tạo ra làm giảm bớt sự kiềm chế hành vi, khiến người dùng dễ trở thành nạn nhân của các hành vi lạm dụng, hăm dọa, gây hấn trong các mối quan hệ và quấy rối trực tuyến – những điều để lại hậu quả tâm lý nặng nề.
CÓ THỂ TIN TƯỞNG INTERNET KHÔNG?
Câu trả lời là bạn không thể tin vào mọi chuyện trên Internet một cách mù quáng. Lý do vì ai cũng có thể tải bất cứ bài vở, thông tin và mọi chuyện trên internet. Tiếp đến là những thông tin, tin tức sai lạc, các sự kiện lừa đảo, và những nội dung do AI tạo ra thượng vàng, hạ cám, vàng thau lẫn lộn. Tuy nhiên, chúng ta cũng không thể loại bỏ tất cả hoặc coi thường tất cả những gì trên Internet. Và điều này đòi hỏi các phụ huynh phải có sự hiểu biết, phân biệt, và đánh giá mọi dữ kiện, mọi thông tin. Đây là công việc khó khăn nhất mà các cha mẹ và phụ huynh phải quan tâm trong việc giáo dục con cái, nếu không con cái họ sẽ bị internet hướng dẫn và dậy dỗ. Để làm việc này, phụ huynh phải:
– Xác định những nguồn tài liệu: Không hoàn toàn dựa trên tài liệu, những bài viết và khảo cứu không ghi rõ xuất xứ và tác giả. Phải tìm xem những thông tin ấy phát xuất từ đâu để định giá mức độ tin tưởng và giá trị của chúng.
– Tìm hiểu ý kiến các nhà chuyên môn: Để một bài viết, một bài báo hay một trình bày có giá trị, phụ huynh phải căn cứ trên ý kiến của những nhà chuyên môn, những thẩm định của các chuyên gia. Trong môi trường vàng thau lẫn lộn, không thể để mình bị dẫn dắt theo một ý kiến, một trang quảng cáo, hay một lời giới thiệu chiều theo thị giác và theo số đông.
– Tự hỏi mình về giá trị: Hãy tự hỏi xem lý do gì và trong hoàn cảnh nào tài liệu hoặc bài viết đó xuất hiện. Chúng xuất hiện với mục đích gì? Tác giả của chúng là ai và đang muốn nói gì, hoặc trình bày một quan niệm hay ý kiến gì? Chúng có giá trị và đáng tin không?
– Coi chừng chính bạn: Không nên chia sẻ hoặc phổ biến những thông tin liên quan đến cá nhân, đời sống hôn nhân, gia đình hoặc hoàn cảnh sống lúc này dưới bất cứ hình thức nào. Vì tất cả những thứ đó sẽ được phát tán một cách rộng rãi trên các trang mạng, và chúng sẽ gây phiền phức cho bạn, cho những người thân và gia đình bạn.
Tóm lại Internet chỉ là một phương tiện. Hãy truy cập hoặc tìm hiểu nó với giới hạn và hiểu biết. Lệ thuộc, tin tưởng hoàn toàn vào Internet là một sai lầm rất tồi tệ.
LUẬT PHÁP NÓI GÌ
Không có một quốc gia nào hoàn toàn cấm các trẻ em dùng internet, nhưng có hơn 20 quốc gia đã áp dụng những luật lệ ngăn cấm hoặc giới hạn trẻ em quyền truy cập vào các nền tảng mạng xã hội và các dịch vụ trực tuyến cụ thể. Trong số đó 5 nước có những luật lệ khắt khe gồm:
– Úc: Cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ tháng 12 năm 2025, áp dụng đối với các nền tảng lớn như TikTok, Instagram và Facebook.
– Trung Quốc: Từng bước hạn chế quyền truy cập mạng xã hội của trẻ vị thành niên và áp dụng giới hạn thời gian trực tuyến thông qua các quy định của nhà nước kể từ năm 2019.
– Brazil: Ban hành luật vào tháng 3 năm 2026, yêu cầu chứng minh độ tuổi và nối kết tài khoản của người dùng dưới 16 tuổi với sự đồng ý của phụ huynh.
– Malaysia: Khai triển Đạo Luật An Toàn Trực Tuyến, yêu cầu chứng minh độ tuổi và chặn người dưới 16 tuổi truy cập các mạng xã hội lớn.
– Các Tiểu Vương Quốc Ả Rập Thống Nhất (UAE): Quy định độ tuổi tối thiểu là 15 để được sử dụng tài khoản mạng xã hội.
Mới đây tại Việt Nam nghe nói cũng đang nghiên cứu áp dụng luật cấm các trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng các trang mạng xã hội.
DẠY CON CÁCH SỬ DỤNG INTERNET
Bạn sẽ rất khó kiểm soát và theo dõi tất cả những gì con bạn xem, nghe, và tìm hiểu trên Internet. Để dậy trẻ em cách sử dụng Internet một cách khôn ngoan, phụ huynh cần phải thiết lập những luật lệ rõ ràng, giữ, chia sẻ và kiểm soát những ứng dụng. Sau đây là một số lời khuyên của các chuyên gia:
Luật lệ gia đình:
– Giới hạn thời gian: Quyết định mỗi ngày con của bạn được sử dụng Internet vào giờ nào? Thời gian là bao lâu? Đặc biệt tránh sử dụng Internet trong các bữa cơm gia đình. Trẻ con chỉ nên cho phép dùng Internet 30 đến 60 phút trước giờ ngủ. Theo American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP):
*Trẻ từ 2-5 tuổi: Không dùng Internet hoặc TV vào 7giờ tối. Hoặc chậm nhất là vào 8giờ tối.
*Trẻ từ 6-12 tuổi: Vào 8 giờ tối hoặc 9 giờ tùy theo bài vở và chương trình học.
*Trẻ từ 13-17 tuổi: Vào 9giờ tối hoặc 10 giờ. Cất giữ các điện thoại khỏi phòng ngủ để khỏi làm mất giấc ngủ.
– Không cho những tin tức cá nhân: Dạy các con không bao giờ được cung cấp bất cứ tin tức cá nhân như tên gọi đầy đủ, trường học, địa chỉ nhà, số phone cho bất cứ một ai hỏi mình trên mạng xã hội.
– Xin phép trước: Bắt buộc con cái phải xin phép trước khi chuyển tại một apps nào hoặc xem những trang, chương trình lạ.
Về phía phụ huynh:
– Nói chuyện thường xuyên với con cái: Hỏi chúng về những trò chơi chúng thích, hoặc những trang mạng bạn bè.
– Cho biết vấn đề: Khuyến khích con cái chia sẻ các vấn nạn hoặc hỏi những câu hỏi khi gặp những tấm hình, những câu hỏi, những câu nói khiến chúng nghi ngờ trên mạng.
– Giữ computer nơi chung: Giữ những computer hoặc các tablets ở phòng công cộng của nhà, không ở những phòng riêng.
– Dụng cụ kiểm soát: Mở bộ lọc tìm kiếm an toàn và chặn nội dung xấu thông qua cài đặt trên bộ định tuyến hoặc thiết bị của cha mẹ. Nhất là các thiết bị con mình đang dùng.
KẾT LUẬN
Ngày nay, nếu ai đó muốn tìm kiếm bất cứ một câu hỏi nào trên Google, họ sẽ nhận được một bản tóm tắt của AI, nhưng bạn thậm chí không biết liệu dữ liệu tổng hợp mà bản tóm tắt AI cung cấp là do con người hay robot. Những điều con bạn muốn biết và muốn tìm cũng vậy, chúng chỉ cần nhập câu hỏi và tức khắc sẽ có câu trả lời sau đó. Những câu trả lời đôi khi đúng, nhưng thường thì nó ít khi giúp gì cho chúng trong lãnh vực giáo dục. Trẻ con lại không biết hoặc không có kinh nghiệm để phân biệt phải trái, trắng đen, và đó là cơ hội những ý kiến sai lầm, những quan điểm sống, và hình thức xã hội thừa nhận được thay thế những lời dạy dỗ, hướng dẫn của cha mẹ. Thêm vào đó là những tin tức, hình ảnh xấu trên các trang mạng xã hội sẽ ảnh hưởng đến tương lai giáo dục của con cái.
Giáo dục con cái là bổn phận và trách nhiệm của cha mẹ. Nó cũng là một vinh dự. Thế nên, cha mẹ không thể khoán trắng cho học đường, và càng không thể để Internet dạy dỗ con của mình. Kinh nghiệm đã cho tôi biết điều này là nhiều nhà tâm lý, nhiều chuyên viên xã hội, nhiều nhà giáo chưa bao giờ lập gia đình, chưa bao giờ có con. Phần đông họ là những người có quan niệm và lối sống rất phóng túng, cởi mở về luân lý và đạo đức. Nhưng họ lại nói về lý thuyết giáo dục, lý thuyết hạnh phúc gia đình, hôn nhân hay nghệ thuật yêu đương hấp dẫn, thu hút và đạo đức hơn các phụ huynh, các bậc cha mẹ là người phải chịu rất nhiều khó khăn, vất vả và nhẫn nại trong việc giáo dục con cái. Vậy câu hỏi là bạn có muốn Internet DẠY CON của bạn thay cho bạn không? Nếu không, hãy học kiểm soát và hướng dẫn con bạn biết cách sử dụng Internet.
