Bài đọc I: 2 Sb 24,17-25 · Tin Mừng: Mt 6,24-34
Lm. Gioan Pheny Ngân Giang, OP
“Đừng lo lắng” là một câu quen thuộc đến mức ai cũng nghĩ mình đã hiểu. Nhưng Đức Giêsu không chỉ đưa ra một lời an ủi cho những tâm hồn yếu đuối. Người đi thẳng vào một cơn cám dỗ rất sâu trong lòng người: muốn tự mình bảo đảm cho chính mình, muốn tự mình làm cho đời mình đầy thêm.
Toàn bộ đoạn Tin Mừng hôm nay xoay quanh một chủ đề duy nhất: trái tim con người không thể thuộc về hai nơi cùng một lúc. Trước đó, Đức Giêsu nói về con mắt tốt (ἁπλοῦς, haplous)[1], rồi đến chuyện không ai có thể làm tôi hai chủ, và sau cùng là sáu lần lặp lại lời “đừng lo lắng”. Tất cả đều quy về một điều, lòng người bị chia đôi thì sẽ bất an.
Đức Giêsu không dùng động từ “phục vụ” (διακονέω), nhưng dùng động từ “làm nô lệ” (δουλεύω, douleuō)[2]. Người làm công có thể nhận nhiều việc, còn người nô lệ thì chỉ thuộc về một chủ. Con người cũng vậy. Chúng ta chỉ có một trái tim, nên rốt cuộc cũng chỉ có thể ký thác đời mình vào một nơi.
“Tiền của” mà Tin Mừng nhắc tới không chỉ là của cải vật chất. Chữ mamon (μαμωνᾶς, tiếng Aram māmôn) còn mang nghĩa là chỗ dựa, điều người ta tin cậy để cảm thấy mình được an toàn[3]. Vì thế, đối thủ của Thiên Chúa không hẳn là sự giàu có, nhưng là bất cứ điều gì ta bám víu vào để khỏi phải đặt niềm tin nơi Người.
Từ câu 25 trở đi, Đức Giêsu lặp đi lặp lại sáu lần động từ “lo lắng” (μεριμνάω, merimnaō)[4]. Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô (1 Cr 7,32-34), thánh Phaolô cho thấy người lo lắng là người bị chia trí, bị kéo về nhiều phía, “καὶ μεμέρισται”, “và người ấy bị chia ra”[5]. Bởi thế, “đừng lo lắng” không phải là một lời khuyên khác với “không thể làm tôi hai chủ”, nhưng chỉ là hai cách nói của cùng một sự thật, một trái tim bị chia cắt sẽ không thể bình an.
Điểm đặc biệt của đoạn Tin Mừng này nằm ở một động từ xuất hiện hai lần (προστίθημι, “thêm vào”). Đức Giêsu hỏi: “Ai trong anh em nhờ lo lắng mà có thể kéo dài đời mình (ἡλικία) thêm được một chút?”[6] Câu trả lời là không ai cả. Lo lắng không làm đời ta dài thêm, cũng chẳng làm cuộc sống vững chắc hơn.
Nhưng đến câu 33, Đức Giêsu lại dùng chính động từ ấy: “Tất cả những điều đó, Cha sẽ thêm cho anh em” (προστεθήσεται, thể thụ động, một “thụ động thần học”, passivum divinum)[7]. Con người không thể tự thêm cho chính mình, nhưng Thiên Chúa thì có thể thêm cho. Một bên là cố sức nắm lấy; bên kia là biết đón nhận.
Vì thế, điều Đức Giêsu mời gọi không phải là sống thụ động hay lười biếng. Người mời chúng ta đổi cách sống, từ chỗ lúc nào cũng phải tự lo, tự giữ, tự bảo đảm cho mình, sang chỗ biết tín thác và đón nhận. Trái tim đơn nhất là trái tim không còn muốn tự mình làm tất cả, nhưng để cho Chúa Cha chăm sóc và ban thêm những gì thật sự cần thiết.
Cuối đoạn Tin Mừng, Đức Giêsu nói: “Ngày nào có cái khổ của ngày ấy.” Người không cổ suý thái độ buông xuôi, nhưng là biết sống với cái “đủ” (ἀρκετόν) của mỗi ngày. Đằng sau lời ấy là hình ảnh manna trong sa mạc (x. Xh 16). Dân Israel chỉ được nhặt đủ cho một ngày. Ai cố tích trữ cho ngày mai thì manna sẽ hư hỏng[8]. Có những thứ càng cố giữ lại, ta càng đánh mất.
Bài đọc thứ nhất kể về vua Giô-át. Khi tư tế Giêhôgiađa còn sống, ông trung thành với Đức Chúa. Nhưng khi chỗ dựa hữu hình ấy mất đi, ông quay sang ngẫu tượng và giết cả ngôn sứ Dacaria (x. 2 Sb 24,20-22)[9]. Ông đã tìm một chỗ dựa khác thay vì tìm chính Thiên Chúa. Và cuối cùng, chính cuộc đời ông cũng đi đến chỗ sụp đổ.
Có lẽ đó cũng là điều đáng suy nghĩ cho mỗi người chúng ta. Đằng sau nhiều nỗi lo thường ngày là một cố gắng âm thầm, tự mình thêm cho mình một chút bảo đảm, một chút an toàn, một chút tương lai. Nhưng Đức Giêsu nhắc rằng không ai có thể tự thêm cho đời mình dù chỉ một gang tay.
Vậy nên, khi nỗi lo xuất hiện, có lẽ điều đầu tiên không phải là cố xua nó đi, nhưng là thưa với Chúa một lời rất đơn sơ này: “Lạy Cha, Cha biết con cần gì (x. Mt 6,32). Xin Cha thêm cho con điều Cha thấy là đủ.” Bởi vì nỗi sợ thiếu không bao giờ được chữa lành bằng việc tích góp nhiều hơn, nhưng bằng lòng tín thác. Và người biết mình được Cha chăm sóc sẽ không còn sống trong tâm thế khư khư giữ lấy, nhưng có thể bình an cho đi.
_______________
[1] Về ἁπλοῦς như “đơn nhất / không chia đôi / quảng đại”, x. H. D. Betz, The Sermon on the Mount, Hermeneia (Minneapolis: Fortress, 1995), chú giải Mt 6,22-23 ad loc.; W. D. Davies – D. C. Allison, A Critical and Exegetical Commentary on the Gospel according to Saint Matthew, ICC, vol. I (Edinburgh: T&T Clark, 1988), ad loc.
[2] Phân biệt δουλεύω (làm nô lệ, thuộc về trọn vẹn) với διακονέω (phục vụ, giúp việc): x. BDAG, s.v. δουλεύω; K. H. Rengstorf, “δοῦλος κτλ.”, trong G. Kittel (ed.), Theological Dictionary of the New Testament, vol. II (Grand Rapids: Eerdmans, 1964).
[3] Về μαμωνᾶς (Aram. māmôn) và mối liên hệ khả dĩ với căn ʾmn (vững chãi / đáng tin — cùng gốc với “amen”), x. F. Hauck, “μαμωνᾶς”, TDNT IV. Nguồn gốc từ nguyên còn được tranh luận, nên ở đây chỉ nêu như một cộng hưởng ngữ nghĩa. X. thêm Davies – Allison, ICC Matthew I, ad 6,24.
[4] Sáu lần μεριμνάω trong 6,25-34: c.25 (μὴ μεριμνᾶτε), c.27 (μεριμνῶν), c.28 (μεριμνᾶτε), c.31 (μεριμνήσητε), c.34a (μὴ μεριμνήσητε), c.34b (μεριμνήσει). X. U. Luz, Matthew 1-7, Hermeneia (Minneapolis: Fortress, 2007), ad loc.
[5] 1 Cr 7,32-34: μεριμνᾷ τὰ τοῦ κυρίου … μεριμνᾷ τὰ τοῦ κόσμου … καὶ μεμέρισται (“và người ấy bị chia ra”). Về sự nối kết cố ý giữa μεριμνάω và μερίζω, x. G. D. Fee, The First Epistle to the Corinthians, NICNT (Grand Rapids: Eerdmans, 1987), ad loc.; A. C. Thiselton, The First Epistle to the Corinthians, NIGTC (Grand Rapids: Eerdmans, 2000), ad loc.
[6] Động từ προστίθημι (“thêm vào”) ở 6,27 dùng dạng chủ động (προσθεῖναι); ἡλικία ở đây phần lớn học giả hiểu là “tuổi đời / tuổi thọ” hơn là “tầm vóc” (thêm một πῆχυς ≈ 45cm vào chiều cao thì phi lý, nhưng vào đời người thì là một đơn vị nhỏ). X. Davies – Allison, ICC Matthew I, ad 6,27; Luz, Matthew 1-7, ad loc.
[7] προστεθήσεται (6,33) là thì tương lai, thể thụ động của chính động từ προστίθημι ở 6,27 — sự liên kết quan sát được trong bản văn Hy-lạp. Về “thụ động thần học” (passivum divinum) như cách nói kính cẩn ngầm chỉ hành động của Thiên Chúa, x. J. Jeremias, New Testament Theology I (London: SCM, 1971), phần “the divine passive”.
[8] Về cái “đủ cho ngày” (ἀρκετόν, 6,34) trong liên hệ với luật manna (Xh 16,4.19-20) và với lời nguyện “lương thực hằng ngày” — ἐπιούσιος (Mt 6,11), x. Davies – Allison, ICC Matthew I, ad 6,11 và 6,34; Luz, Matthew 1-7, ad loc.
[9] Về cái chết của Dacaria và thần học thưởng phạt tức thời (immediate retribution) đặc trưng của Sử Biên Niên, x. 2 Sb 24,20-22; S. Japhet, I & II Chronicles, OTL (Louisville: Westminster John Knox, 1993), ad loc.
