Sr. Anna Hoàng Thị Kim Oanh, OP
Trong tiến trình đào luyện đời sống thánh hiến, Giáo hội không ngừng nhấn mạnh rằng huấn luyện không chỉ đơn thuần là việc phát triển nhân bản hay rèn luyện kỷ luật, nhưng trước hết là một hành trình thiêng liêng, hướng đến sự biến đổi nội tâm và sự kết hiệp mật thiết với Thiên Chúa. Chính vì thế, việc đồng hành thiêng liêng trở thành một yếu tố thiết yếu trong toàn bộ tiến trình đào luyện, bởi nó giúp người thụ huấn nhận ra và tự do đáp trả ơn gọi của mình một cách trưởng thành.
Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều huấn sinh vẫn cảm thấy lo lắng và e ngại khi bước vào các buổi gặp gỡ đồng hành, do sợ bị phê bình, đánh giá hoặc phải đối diện với những giới hạn cá nhân. Điều này đặt ra một thách đố quan trọng cho người đồng hành: làm thế nào để việc đồng hành thực sự trở thành một hành trình phân định thiêng liêng, mang lại bình an và dẫn đến sự trưởng thành nội tâm. Trong bối cảnh đó, việc suy tư về nghệ thuật đồng hành trở nên cần thiết.
1. Đức Giêsu – mẫu gương nền tảng của việc đồng hành
Nền tảng thần học của nghệ thuật đồng hành có thể được tìm thấy nơi chính Đức Giêsu Kitô, đặc biệt qua trình thuật hai môn đệ trên đường Emmaus (x. Lc 24,13-35). Trước hết, Đức Giêsu không xuất hiện như một người thầy áp đặt, nhưng như một người bạn đồng hành: Ngài đến gần, cùng đi và lắng nghe những tâm tư, thất vọng của hai môn đệ. Hành động này cho thấy rằng đồng hành thiêng liêng trước hết là một hành vi lắng nghe và tôn trọng hành trình cá nhân của người khác.
Tiếp đến, từ kinh nghiệm lắng nghe, Đức Giêsu dẫn dắt hai môn đệ đến việc hiểu lại biến cố họ đang trải qua, bằng cách giải thích Kinh Thánh dưới ánh sáng kế hoạch cứu độ (x. Lc 24,27). Điều này cho thấy vai trò của người đồng hành không phải là áp đặt quan điểm cá nhân, nhưng là giúp người thụ huấn đọc lại đời sống mình trong ánh sáng của Lời Chúa, giúp họ nhận ra rằng cuộc đời mình không phải là ngẫu nhiên, nhưng nằm trong chương trình yêu thương của Thiên Chúa. Huấn quyền Giáo hội cũng xác nhận điều này khi nhấn mạnh rằng việc đào luyện thiêng liêng phải được đặt nền tảng trên Lời Chúa, nhờ đó người thụ huấn có thể nhận ra ý nghĩa cứu độ trong chính lịch sử đời mình (x. Verbum Domini, số 86).
Đỉnh điểm của tiến trình đồng hành được thể hiện trong cử chỉ “bẻ bánh”, khi hai môn đệ nhận ra Đức Giêsu (x. Lc 24,31). Đây là kinh nghiệm thiêng liêng mang tính cá vị, không thể bị áp đặt, nhưng cần được chuẩn bị bằng một hành trình kiên nhẫn và tinh tế của người đồng hành. Cuối cùng, Đức Giêsu tôn trọng tự do của hai môn đệ khi để họ tự quyết định quay trở lại Giêrusalem (x. Lc 24,33). Điều này phản ánh nguyên tắc nền tảng của đồng hành thiêng liêng: giúp người khác phân định và tự do đáp trả, chứ không thay thế quyết định của họ. Giáo hội cũng khẳng định rằng ơn gọi chỉ có thể được đón nhận và đáp trả trong tự do (x. Optatam Totius, số 2).
2. Nghệ thuật đồng hành: Khởi đi từ điều tích cực
Một trong những nguyên tắc quan trọng của nghệ thuật đồng hành là khởi đi từ những yếu tố tích cực nơi người thụ huấn. Thực tế cho thấy, nếu việc đồng hành chỉ tập trung vào việc sửa lỗi hoặc phê bình, người thụ huấn dễ rơi vào trạng thái tự ti, phòng thủ hoặc khép kín nội tâm. Ngược lại, khi được nhìn nhận và khích lệ, họ sẽ cảm nghiệm được giá trị bản thân và tình yêu đón nhận, từ đó phát sinh động lực nội tâm cho sự hoán cải.
Giáo hội cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận ra và nuôi dưỡng “những hạt giống ơn gọi” nơi mỗi cá nhân (x. Ratio Fundamentalis Institutionis Sacerdotalis, 2016). Cách tiếp cận này không loại trừ việc sửa lỗi, nhưng đặt nó trong một viễn tượng tích cực hơn, giúp người thụ huấn xây dựng trên những điểm mạnh của mình. Nhờ đó, sự thay đổi không còn mang tính áp đặt từ bên ngoài, nhưng trở thành một tiến trình trưởng thành nội tâm, dẫn đến sự hoán cải bền vững. Hơn nữa, việc nhấn mạnh yếu tố tích cực còn góp phần tạo nên một môi trường đào luyện mang tính nhân bản và đầy hy vọng. Trong môi trường đó, người thụ huấn cảm thấy được tôn trọng và tin tưởng, từ đó sẵn sàng mở lòng và dấn thân vào hành trình biến đổi.
3. Gương sáng và tiến trình đào luyện qua đời sống thường nhật
Bên cạnh phương pháp, đời sống của người đồng hành giữ vai trò mang tính quyết định. Trong truyền thống Giáo hội, việc làm chứng bằng đời sống luôn được xem là phương thế giáo dục hữu hiệu nhất. Người đồng hành không chỉ truyền đạt kiến thức hay đưa ra lời khuyên, nhưng trước hết là một chứng nhân sống động của đời sống nhân bản và thiêng liêng. Thật vậy, người thụ huấn không chỉ lắng nghe những gì được nói, nhưng còn quan sát cách người đồng hành sống, cầu nguyện và phản ứng trước những hoàn cảnh cụ thể. Một đời sống nhất quán, khiêm tốn và bác ái sẽ tạo nên sức thuyết phục sâu xa hơn bất kỳ lời giảng dạy nào.
Ngoài ra, tiến trình đào luyện cần được thực hiện qua những lựa chọn cụ thể trong đời sống hằng ngày. Thay vì làm thay, người đồng hành được mời gọi giúp người thụ huấn tập đưa ra quyết định, từ những điều nhỏ bé như chọn kiên nhẫn thay vì nóng giận, chọn lắng nghe thay vì phản ứng, chọn trung tín với bổn phận thay vì dễ dãi. Chính những lựa chọn nhỏ này sẽ rèn luyện khả năng phân định và hình thành ý thức trách nhiệm, như Chúa Giêsu đã khẳng định: “Ai trung tín trong việc rất nhỏ, thì cũng trung tín trong việc lớn” (Lc 16,10). Trong viễn tượng này, vai trò của người đồng hành là gợi mở, định hướng và soi sáng, chứ không áp đặt. Chính trong sự tự do được hướng dẫn này, người thụ huấn có thể phát triển một cách toàn diện và bền vững.
Tóm lại, nghệ thuật đồng hành trong huấn luyện là một tiến trình mang chiều kích thần học và nhân bản sâu sắc, đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa lắng nghe, phân định, soi sáng và tôn trọng tự do. Lấy Đức Kitô làm mẫu gương, người đồng hành được mời gọi trở thành người bạn đường, giúp người thụ huấn đọc lại cuộc đời mình trong ánh sáng Lời Chúa và nhận ra sự hiện diện của Thiên Chúa. Đồng thời, bằng việc khởi đi từ những yếu tố tích cực và sống gương mẫu, người đồng hành góp phần xây dựng một môi trường đào luyện đầy hy vọng, nơi con người có thể trưởng thành cách tự do và có trách nhiệm. Nhờ đó, tiến trình huấn luyện không chỉ đạt đến những mục tiêu bên ngoài, nhưng thực sự trở thành một hành trình biến đổi nội tâm, dẫn đưa người thụ huấn đến sự viên mãn trong ơn gọi của mình.
